GS Đào Xuân Sâm (nguyên giảng viên trường Nguyễn Ái Quốc, nay là Học viện Chính trị non sông Hồ Chí Minh), từng là thành viên tổ trả lời của Tổng bí thư Trường Chinh, diễn tả nền kinh tế Việt Nam trước năm 1986 như một ngôi nhà xây theo mô hình chiến lược hóa dồn vào một chỗ.
"Đây là bản thiết kế được kiến thiết ở phần đông các nước phường hội chủ nghĩa lúc bấy giờ; miền Bắc nước ta trong khoảng thập niên 60 và sau đó áp dụng trên cả nước từ sau năm 1975", ông nhớ lại.
 |
|
Máy tuốt lúa được phân chia cho xã viên thích hợp tác thị trấn ở Hà Bắc (cũ). Ảnh: TTXVN. |
Theo GS Sâm, khi non sông hợp nhất, đã có những ngôn ngữ cân nhắc việc áp dụng "bạn dạng thiết kế" cho miền Nam do những đặc điểm riêng nơi đây - nơi những mầm mống của kinh tế hoạt động mua bán đã được gieo cấy phổ quát năm lúc trước. Nhưng lúc này, niềm tin "thành công trong chiến tranh ác liệt thì có thể thắng lợi trong xây dựng kinh tế phường hội chủ nghĩa" đã trở thành dòng chủ lưu.
Trong ngôi nhà trên, mọi hoạt động đóng hộp, kinh doanh chủ công được hoạch định, được mục tiêu hóa ở cấp Trung ương và địa phương, thông qua chuỗi hệ thống Ủy ban Ý tưởnrg Nhà nước. Và cánh cửa duy nhất của ngôi nhà phần lớn chỉ mở ra với Hội đồng Tương trợ kinh tế (SEV), một đơn vị hợp tác kinh tế giữa các nước xã hội chủ nghĩa mà vn gia nhập năm 1978.
Bố trí lại nước nhà
Nhà nghiên cứu sử kinh tế Đặng Phong từng dành 15 năm cuộc thế để kiếm tìm tư liệu và dò xét về "ngôi nhà" ý tưởnrg hóa dồn vào một chỗ. Theo ông, quan điểm cơ bản được xác định tham gia năm 1976 là "đóng hộp lớn phố hội chủ nghĩa".
Yếu tố này đồng nghĩa với việc phải làm mới rất nhiều những thành phần phi phố hội chủ nghĩa, tập trung vào quốc doanh và số đông, cùng lúc tiến hành làm mới tư sản công thương nghiệp và làm mới nông nghiệp cá thể của dân cày. Trong kĩ nghệ và thương nghiệp, quốc doanh sẽ là cơ bản. Trong nông nghiệp thì nông trường quốc doanh và phù hợp tác xã cấp cao là chủ chốt.
 |
|
Phiếu sắm thực phẩm gồm phổ thông loại khác nhau. Theo quy định, phiếu B này bỏ ra cho cấp thứ trưởng. Ảnh: Tiến Dũng. |
Khác lạ, để xây dựng nền sản xuất lớn phường hội chủ nghĩa, chẳng hề chỉ làm mới các nhân tố kinh tế, mà phải sắp xếp lại giang sơn. Thị xã sẽ là cấp cơ bản, như những tổ chức kinh tế cơ sở, mà như vậy thì thức giấc cũ trở nên quá nhỏ nhắn, phải sáp nhập lại. Lúc này, hơn 60 thức giấc, thành cả nước được sáp nhập còn 29 với hy vọng trở thành những "pháo đài kinh tế" có diện tích đóng hộp lớn.
Ở Nghệ Tĩnh, quận Quỳnh Lưu xóa bỏ mọi xóm làng cũ, đốn bỏ vườn cây ăn trái trăm năm, nông dân di dời lên đồi cao bỏ ra đất thổ cư nhập làm ruộng lúa, hiện ra những cánh đồng rộng hàng nghìn hecta cho máy cày hoạt động. Thủ đô mở rộng phía Tây lên tận Ba Vì để nuôi bò sữa, cung ứng sữa cho người già, con nít Hà Nội...
Theo Văn kiện Đại hội VI, cách thức làm cho làm mới phố hội chủ nghĩa lúc bấy giờ "thường theo kiểu chiến dịch". Trong chiến dịch cải tạo công thương nghiệp nghiệp miền Nam, đa dạng thương buôn được đưa trong khoảng đô thị về vùng kinh tế mới để khai hoang, đơn vị sản xuất. Các xí nghiệp tư nhân chuyển thành công tư phù hợp doanh, thương nghiệp sắm sửa của cá nhân bị xoá bỏ triệt để... Chỉ những người buôn thúng bán bưng và phục vụ nhỏ nhặt như sửa xe, cắt tóc thì còn sinh tồn.
Trong làm mới nông nghiệp, đa dạng thức giấc phía Nam bắt đầu số đông hóa theo kiểu mệnh lệnh, gò ép dân cày tham gia các tổ chức đóng gói hoặc hợp tác thị trấn, dù trước đó họ đã quen với nếp sản xuất lẫn sinh hoạt theo hình thức thị trường.
 |
|
Thủ đô thập niên 1980, dụng cụ lưu thông chủ quản là xe đạp và xe điện. Ảnh: Michel Blanchard. |
Khủng hoảng
Ông Vũ Oanh, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, thuật lại trong hồi ký của bản thân: Giữa thập niên 1980, tình hình kinh tế phố hội tiếp tục gian nan gay gắt. Cuộc khủng hoảng kinh tế nảy sinh trong khoảng cuối thập niên 1970, do cải tạo tư sản ở miền Nam quá mức, do chiến tranh biên cương Tây Nam và kéo dài gần 10 năm, và càng gay gắt hơn khi xảy ra sự cố đổi tiền năm 1985.
Cảnh cấm chợ ngăn sông khiến cho tình trạng khan hi hữu lương thực, thực phẩm, hàng tiêu xài trở thành nặng nề. Ông Vũ Oanh thường được cán bộ đi công tác hạ tầng, bà con ở quê ra chơi kể phổ thông chuyện phiền lòng. Mẹ già mang 5-10 kg gạo đi thăm con ở tỉnh giấc khác, khi tới rạng rỡ giới tỉnh bị tịch thâu, than khóc, van nài cũng không được.
Những phiên chợ quê, khi đội điều hành thị trường đeo băng đỏ đến tịch thâu giết thịt lợn do cá nhân mổ chui bán, chính những người địa phương loanh quanh đó lại kiểm soát an ninh người bán làm thịt lợn, không ủng hộ đội điều hành thị trường của nhà nước. Thật éo le, bởi tư nhân mổ lợn bán thì giá giết rẻ phù hợp túi tiền người dân, giết thịt bị tịch thu giá lại tăng vọt, người địa phương chung không thể mua nổi. Bên cạnh, nhà nước chỉ phân phối tem phiếu giết thịt giá thấp riêng cho cán bộ, công viên chức (số lượng thật ra rất ít, khoảng 0,3-0,5 kg/người/04 tuần) và người dân ở thị trấn (mỗi người 0,1 kg/bốn tuần).
Nạn đói hàng tiêu dùng kéo dài liên miên, thiếu cả cây kim sợi chỉ, thiếu từng hạt muối thiếu đi, vật giá tăng nhanh.
Phổ quát người ki cóp tiền gửi dành dụm lâm tham gia cảnh bi thương do đồng tiền mất giá nặng so với trước khi đổi tiền. Có người bán một con bò lấy tiền gửi tiết kiệm, sau khi đổi tiền chỉ tìm được một số con gà.
Cả nước chạy ăn từng bữa
Năm 1980, thay vì dự định dôi thừa lương thực với kế hoạch 21 triệu tấn thì vn phải nhập khẩu lương thực nhiều nhất trong lịch sử: 1,57 triệu tấn. Giai đoạn 1976-1980, vận tốc tăng GDP hàng năm của vn chỉ đạt 1,4%, thậm chí năm 1980 còn -1, tăng doanh thu quốc dân chỉ đạt 0,4%.
 |
|
Bơm mực bút bi - nghề chỉ có trong thời bao cấp. Ảnh tư liệu. |
Đa số gian khổ, ách tắc ấy dội vào cuộc sống của mọi phân khúc dân chúng. "Trăm thứ thứ gì cũng phân", "mặt ảm đạm như mất sổ gạo" là những câu cửa miệng một thời. Cuốn sổ gạo biến thành tài sản quý hơn tiến thưởng, nhà nào khiến cho mất xem như đói cả 04 tuần.
"Tiêu chuẩn 13 kg gạo mỗi tháng sụt xuống còn chưa đầy 5 kg. Có đợt hết gạo, cửa hàng mậu dịch phát bánh mì hoặc bột mì để dân mang về luộc, hấp. Gạo viện trợ đa phần về đến Thủ đô là mốc tiến thưởng, vón cục", bà Phạm Thị Minh Tâm (Hoàn Kiếm) từng là mậu dịch viên lương thực kể.
Vật lộn với gian nan của thời bao cấp, người địa phương nghĩ ra mọi cách cải thiện cuộc sống: Công chức nuôi lợn trong các khu tập thể, nhà cao tầng; thầy cô giáo sáng phát hành những nghề phụ như rút lốp xe đạp, bơm mực bút bi, lộn cổ áo sơ mi...
Những người quân nhân trở về sau chiến tranh cũng xả thân vòng xoáy mưu sinh, đi tham gia trong câu ca một thời: Đầu đường đại tá bơm xe/ Giữa tuyến đường thượng tá bán chè đậu đen/ Trung tá đi bán cà-rem/ Thiếu tá thì bận thổi kèn đám ma...
Nguy cơ thiếu ăn kéo dài và những gian khổ cùng cực khác làm phát sinh hiện tượng "phá rào" trong nông nghiệp, trong mậu dịch, trong quyết định giá cả lương thực và hoạt động của đơn vị đã giúp cải thiện tình hình ở vài địa phương, phá dần "vòng kim cô" của đóng gói.
Mùa đông năm 1986, phương pháp đây đúng 30 năm, Đại hội VI diễn ra tại Hà Nội với tinh thần "nhìn thẳng vào sự thực, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật", quyết định đổi hướng kế hoạch: Thay đổi!
| Với mô hình điều hành kinh tế, phố hội tập trung, bao cấp, vn trải qua phổ thông khủng hoảng. Mùa đông năm 1986, Đại hội VI của Đảng diễn ra từ 15 tới 18/12, Tổng bí thơ Trường Chinh ra lời hiệu triệu “nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật”. Ông cùng đội ngũ chỉ đạo quốc gia đã quyết định “bẻ lái”. Nhân dịp này, VnExpress đăng loạt bài về một thời không dễ dàng quên trước, trong và sau Đổi mới. |
Có thể bạn quan tâm: váy ngủ gợi cảm hà nội
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét